Khái niệm biến trung gian, biến điều tiết, biết kiểm soát

NGÀY ĐĂNG: 16/03/2021 |DANH MỤC: Research

Biến trung gian, biến điều tiết và biến kiểm soát là ba loại biến được sử dụng phổ biến trong các bài nghiên cứu. Chúng ta sẽ tìm hiểu khái niệm ba loại biến này để sử dụng một cách chính xác cũng như đưa ra các phương pháp phân tích định lượng phù hợp cho từng loại biến.

1. Biến trung gian (mediator – mediating variable)

Trong mô hình nghiên cứu, biến trung gian M đóng vai trò làm trung gian, là cầu nối giữa biến độc lập X và phụ thuộc Y. X tác động lên M, M tác động lên Y, lúc này giữa X và Y có hai mối liên hệ là trực tiếp và gián tiếp.

Biến trung gian, biến điều tiết, biết kiểm soát

Một mô hình có thể có một hoặc nhiều biến trung gian và có thể có một hay nhiều cấp trung gian: 

  • X → M → Y (một cấp)

  • X → M1 → M2 → Y (hai cấp)

Ví dụ: Chất lượng dịch vụ tác động lên Sự hài lòng khách hàng, Sự hài lòng khách hàng tác động lên Ý định quay lại. Lúc này, Sự hài lòng là yếu tố trung gian trong mối quan hệ từ Chất lượng dịch vụ đến Ý định quay lại.

2. Biến điều tiết (moderator – moderating variable)

Trong mô hình nghiên cứu, biến điều tiết Z làm thay đổi mối quan hệ tác động từ biến độc lập X lên phụ thuộc Y.

Biến trung gian, biến điều tiết, biết kiểm soát

Một mô hình có thể xuất hiện một hay nhiều biến điều tiết và một biến điều tiết có thể làm thay đổi một hay nhiều tác động của các cặp biến. Biến điều tiết có thể là biến định tính hoặc biến định lượng.

Ví dụ: Nhiều công trình nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng Thu nhập là một yếu tố điều tiết lên mối quan hệ từ Sự hài lòng đến Lòng trung thành. Thu nhập cao hơn có xu hướng làm giảm mối quan hệ từ Sự hài lòng lên Lòng trung thành. Như vậy, mối quan hệ giữa Sự hài lòng và Lòng trung thành không giống nhau ở tất cả các khách hàng mà sẽ thay đổi tùy vào thu nhập của người đó.

3. Biến kiểm soát (controlled variable)

Biến kiểm soát C thể hiện mức độ giải thích của chúng thế nào cho biến thiên của biến phụ thuộc Y.

Biến trung gian, biến điều tiết, biết kiểm soát

Một mô hình có thể xuất hiện một hay nhiều biến kiểm soát. Biến kiểm soát có thể là biến định tính hoặc biến định lượng nhưng đa phần là biến định tính.

Ví dụ: Giới tính Nam/Nữ có sự kiểm soát lên biến Tần suất mua mỹ phẩm hàng tháng. Nam giới có tần suất mua thấp hơn nữ giới. Như vậy, biến Giới tính là biến kiểm soát sự biến thiên của biến Tần suất mua mỹ phẩm.