Một trong những câu hỏi khiến nhiều học viên băn khoăn khi bắt đầu làm luận văn là: trước khi phân tích bằng SMARTPLS có cần thực hiện EFA hay không? Có người cho rằng SMARTPLS đã tích hợp đầy đủ các công cụ đánh giá thang đo nên EFA không còn cần thiết. Ngược lại, nhiều giảng viên vẫn yêu cầu phải chạy EFA như một bước bắt buộc trước khi xây dựng mô hình PLS-SEM.
Thực tế, không tồn tại một câu trả lời đúng cho mọi nghiên cứu. Việc thực hiện EFA hay bỏ qua EFA phụ thuộc vào nguồn gốc của thang đo, mức độ điều chỉnh biến quan sát, mục tiêu nghiên cứu và yêu cầu học thuật của từng chương trình đào tạo.
Nếu hiểu đúng vai trò của từng phương pháp, người nghiên cứu sẽ lựa chọn được quy trình xử lý dữ liệu phù hợp thay vì áp dụng một cách máy móc.
1. Bức tranh tổng thể về kiểm định thang đo trong nghiên cứu định lượng
Trước khi bàn tới EFA hay SMARTPLS, cần hiểu rằng kiểm định thang đo thực chất nhằm trả lời ba câu hỏi cốt lõi.
- Thứ nhất, các biến quan sát có đủ độ tin cậy để cùng đo lường một khái niệm hay không.
- Thứ hai, cấu trúc nhân tố giả định ban đầu có phù hợp với dữ liệu thu thập được hay không.
- Thứ ba, các khái niệm nghiên cứu có thực sự khác biệt với nhau hay đang chồng lấn về mặt nội dung.
Thông thường, Cronbach’s Alpha được sử dụng để đánh giá độ tin cậy nội tại. EFA giúp khám phá cấu trúc nhân tố tiềm ẩn. Trong khi đó, SMARTPLS sẽ kiểm tra mô hình đo lường thông qua các chỉ số như Outer Loading, Composite Reliability, rho_A, AVE và HTMT.
Điều này cho thấy EFA và SMARTPLS không phải là hai công cụ cạnh tranh, mà là hai cách tiếp cận phục vụ những mục tiêu khác nhau trong cùng một quá trình nghiên cứu.
Xem thêm: Cách sử dụng SMARTPLS 4 trong nghiên cứu, luận văn
2. Vì sao tranh luận “SMARTPLS có cần EFA không?” vẫn chưa kết thúc?
Sự khác biệt về quan điểm chủ yếu xuất phát từ ba nguyên nhân.
- Thứ nhất, nhiều học viên được đào tạo theo quy trình truyền thống trên AMOS gồm Cronbach’s Alpha → EFA → CFA → SEM. Khi chuyển sang PLS-SEM, họ vẫn giữ nguyên tư duy rằng EFA là bước bắt buộc.
- Thứ hai, phần lớn các bài báo quốc tế sử dụng SMARTPLS thường không trình bày kết quả EFA. Điều này khiến nhiều người hiểu rằng PLS-SEM đã thay thế hoàn toàn phân tích nhân tố khám phá. Tuy nhiên, đa số những nghiên cứu đó sử dụng thang đo kế thừa nguyên vẹn và đã được xác nhận qua nhiều bối cảnh khác nhau.
- Thứ ba, yêu cầu giữa các trường đại học tại Việt Nam không hoàn toàn giống nhau. Một số hội đồng ưu tiên quy trình chuẩn hóa đầy đủ để bảo đảm tính chặt chẽ của luận văn, trong khi những chương trình nghiên cứu theo hướng công bố quốc tế lại linh hoạt hơn.
Do đó, việc có thực hiện phân tích EFA hay không không nên dựa trên phần mềm được sử dụng mà phải dựa trên bản chất của bộ thang đo.
3. 6 trường hợp quyết định việc có cần EFA trước khi chạy SMARTPLS
3.1 Kế thừa nguyên bản thang đo từ các nghiên cứu trước
Đây là trường hợp duy nhất mà EFA thường không bắt buộc.
Nếu bộ câu hỏi được sử dụng nguyên vẹn từ những nghiên cứu đã công bố, không thay đổi nội dung và đã được kiểm định qua nhiều quốc gia hoặc nhiều mẫu nghiên cứu khác nhau, người nghiên cứu có thể đánh giá trực tiếp trên SMARTPLS.
Ví dụ, một đề tài nghiên cứu ý định sử dụng ví điện tử tại Việt Nam sử dụng toàn bộ thang đo Perceived Usefulness, Perceived Ease of Use và Social Influence từ mô hình TAM mà không chỉnh sửa bất kỳ phát biểu nào. Khi đó, việc đánh giá thông qua Outer Loading, AVE và HTMT trên SMARTPLS thường đã đủ cơ sở.
Tuy nhiên, người nghiên cứu vẫn cần tham khảo yêu cầu của giảng viên hướng dẫn trước khi quyết định bỏ qua EFA.
3.2 Dịch thang đo từ tiếng Anh sang tiếng Việt
Đây là trường hợp nên cân nhắc thực hiện EFA.
Trong thực tế, quá trình dịch thuật không chỉ là chuyển đổi ngôn ngữ mà còn liên quan tới cách hiểu của người trả lời. Một số khái niệm trong nghiên cứu hành vi tiêu dùng, niềm tin công nghệ hoặc nhận thức rủi ro có thể bị thay đổi ý nghĩa khi chuyển sang tiếng Việt.
Ví dụ, khái niệm “trust” trong nghiên cứu thương mại điện tử có thể được người trả lời hiểu theo hướng tin tưởng vào nền tảng, người bán hoặc hệ thống thanh toán. Sự khác biệt này đôi khi làm thay đổi cấu trúc nhân tố ban đầu.
Kinh nghiệm xử lý dữ liệu thực tế cho thấy nhiều bộ thang đo quốc tế sau khi dịch sang tiếng Việt xuất hiện hiện tượng biến quan sát tải lên nhiều nhân tố hoặc hội tụ không đúng kỳ vọng lý thuyết.
3.3 Ghép thang đo từ nhiều nghiên cứu khác nhau
Đây là tình huống rất phổ biến trong các luận văn thạc sĩ và nghiên cứu ứng dụng.
Người nghiên cứu thường lựa chọn một số biến độc lập từ nhiều mô hình khác nhau để xây dựng khung nghiên cứu phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Mặc dù từng thang đo riêng lẻ đã được xác nhận, việc kết hợp chúng trong cùng một bảng khảo sát có thể tạo ra những tương tác ngoài dự kiến.
Ví dụ, một nghiên cứu về quyết định thanh toán không dùng tiền mặt có thể đồng thời sử dụng:
- Thang đo niềm tin từ nghiên cứu A.
- Thang đo hiểu biết tài chính từ nghiên cứu B.
- Thang đo ảnh hưởng xã hội từ nghiên cứu C.
- Thang đo rủi ro cảm nhận từ nghiên cứu D.
Trong trường hợp này, EFA giúp kiểm tra lại cấu trúc tổng thể trước khi tiến hành phân tích PLS-SEM.
3.4 Bổ sung biến quan sát mới theo bối cảnh Việt Nam
Nhiều đề tài tại Việt Nam không thể sử dụng nguyên vẹn thang đo quốc tế.
Chẳng hạn, nghiên cứu về chuyển đổi số trong cơ quan hành chính công thường bổ sung các biến liên quan đến hạ tầng địa phương, chính sách hỗ trợ hoặc mức độ sẵn sàng của cán bộ.
Những biến mới này chưa từng được kiểm định trước đó. Vì vậy, EFA đóng vai trò quan trọng trong việc xác định liệu chúng có thực sự thuộc cùng một khái niệm với các biến quan sát cũ hay không.
Nếu bỏ qua bước khám phá này, mô hình SMARTPLS có thể vẫn chạy thành công nhưng cấu trúc lý thuyết lại không phản ánh đúng dữ liệu thực tế.
3.5 Xây dựng thang đo hoàn toàn mới
Khi phát triển một công cụ đo lường mới, EFA gần như là bước không thể thiếu.
Mục tiêu của người nghiên cứu lúc này không chỉ là kiểm định giả thuyết mà còn phải xác định số lượng nhân tố tiềm ẩn, loại bỏ các biến quan sát không phù hợp và hoàn thiện cấu trúc thang đo.
Trong nhiều trường hợp, số lượng nhân tố hình thành sau EFA khác hoàn toàn so với kỳ vọng ban đầu. Một số khái niệm có thể gộp lại thành một nhân tố chung, trong khi một số biến quan sát phải loại bỏ vì tải lên nhiều nhân tố cùng lúc.
Đây chính là giá trị cốt lõi mà SMARTPLS không được thiết kế để thay thế.
3.6 Thực hiện luận văn trong môi trường học thuật Việt Nam
Yếu tố cuối cùng nhưng rất thực tế chính là yêu cầu của giảng viên và hội đồng bảo vệ.
Nhiều trường đại học vẫn xem EFA như một bước chuẩn hóa cần thiết trước khi chuyển sang các phương pháp phân tích cấu trúc phức tạp hơn. Việc thực hiện đầy đủ Cronbach’s Alpha, EFA và SMARTPLS giúp quá trình bảo vệ luận văn thuận lợi hơn, đồng thời giảm bớt tranh luận về phương pháp nghiên cứu.
Ngược lại, đối với các nghiên cứu hướng tới công bố quốc tế, việc bỏ qua EFA khi sử dụng thang đo kế thừa nguyên vẹn thường được chấp nhận.
Do đó, ngoài yếu tố học thuật, người nghiên cứu cũng cần cân nhắc bối cảnh áp dụng và yêu cầu thực tế của đơn vị đào tạo.
4. Quy trình xử lý dữ liệu bằng SMARTPLS đang được áp dụng phổ biến tại Việt Nam
Mặc dù tài liệu quốc tế ngày càng linh hoạt trong việc sử dụng EFA, phần lớn các luận văn và đề tài nghiên cứu ứng dụng tại Việt Nam vẫn tuân theo một quy trình tương đối quen thuộc.
Bước đầu tiên là kiểm định độ tin cậy của thang đo bằng Cronbach’s Alpha hoặc Composite Reliability nhằm loại bỏ các biến quan sát có hệ số tương quan biến tổng thấp.
Sau đó, nếu thang đo có sự điều chỉnh hoặc được xây dựng từ nhiều nguồn khác nhau, người nghiên cứu sẽ tiến hành EFA để kiểm tra lại cấu trúc nhân tố. Kết quả EFA giúp xác định số lượng nhân tố thực tế, loại bỏ các biến tải chéo và điều chỉnh mô hình lý thuyết nếu cần thiết.
Khi cấu trúc thang đo đã ổn định, dữ liệu được đưa vào SMARTPLS để đánh giá mô hình đo lường thông qua:
- Outer Loading
- Cronbach’s Alpha
- Composite Reliability
- Average Variance Extracted (AVE)
- Heterotrait-Monotrait Ratio (HTMT)
- Fornell-Larcker Criterion
Tiếp theo là đánh giá mô hình cấu trúc với các chỉ tiêu như VIF, hệ số đường dẫn, R², f², Q² Predict và Bootstrap.
Đối với các đề tài có biến trung gian hoặc điều tiết, bước kiểm định bổ sung sẽ được thực hiện sau khi mô hình cơ bản đạt yêu cầu.
Kinh nghiệm thực tế cho thấy việc xử lý theo trình tự này giúp giảm đáng kể khả năng phải quay lại điều chỉnh mô hình ở giai đoạn cuối.
5. Những sai lầm phổ biến khi bỏ qua EFA
Việc không thực hiện EFA không đồng nghĩa với việc nghiên cứu chắc chắn sai phương pháp. Tuy nhiên, nhiều người bỏ qua bước này mà chưa đánh giá đầy đủ đặc điểm của bộ thang đo, dẫn đến một số sai lầm phổ biến trong quá trình xử lý dữ liệu.
Xem thêm: Hướng dẫn phân tích EFA trong SPSS
Áp dụng máy móc quy trình “không cần EFA” từ các bài báo quốc tế
Một trong những sai lầm thường gặp là nhìn thấy các nghiên cứu quốc tế sử dụng SMARTPLS mà không trình bày EFA, sau đó áp dụng nguyên quy trình đó cho luận văn hoặc đề tài của mình.
Trên thực tế, phần lớn các nghiên cứu này sử dụng thang đo kế thừa nguyên vẹn, đã được xác nhận qua nhiều bối cảnh nghiên cứu khác nhau và hầu như không điều chỉnh nội dung biến quan sát. Trong khi đó, các nghiên cứu tại Việt Nam thường phải dịch thuật, bổ sung biến mới hoặc kết hợp nhiều thang đo từ các nguồn khác nhau.
Do đó, việc bỏ qua EFA cần xuất phát từ mức độ hoàn thiện của thang đo chứ không nên chỉ dựa vào việc sử dụng phần mềm SMARTPLS.
Ghép nhiều thang đo nhưng không kiểm tra lại cấu trúc tổng thể
Đây là tình huống xuất hiện khá phổ biến trong các luận văn thạc sĩ.
Người nghiên cứu thường xây dựng mô hình bằng cách kế thừa từng nhân tố từ nhiều công trình khác nhau. Mặc dù từng thang đo riêng lẻ đều đã được kiểm định, cấu trúc tổng thể khi kết hợp trong cùng một nghiên cứu vẫn có thể thay đổi.
Một số biến quan sát thuộc hai khái niệm lý thuyết khác nhau có thể hội tụ thành cùng một nhân tố trong bối cảnh khảo sát thực tế. Nếu không thực hiện EFA, nhà nghiên cứu sẽ khó phát hiện những thay đổi này trước khi xây dựng mô hình PLS-SEM.
Đồng nhất tiêu chí đánh giá mô hình đo lường với chức năng khám phá nhân tố
SMARTPLS cung cấp rất nhiều chỉ số mạnh như Outer Loading, Composite Reliability, AVE, HTMT, Fornell-Larcker và Cross Loadings. Tuy nhiên, các tiêu chí này được sử dụng để đánh giá một cấu trúc nhân tố đã được xác định từ trước.
Ngược lại, EFA không yêu cầu giả định về số lượng nhân tố hay mối quan hệ giữa các biến quan sát. Dữ liệu sẽ tự hình thành cấu trúc dựa trên tương quan thực tế giữa các biến.
Vì vậy, việc đạt được các chỉ tiêu tốt trong SMARTPLS không đồng nghĩa với việc EFA hoàn toàn không cần thiết. Hai phương pháp tiếp cận đang trả lời hai câu hỏi khác nhau của quá trình nghiên cứu.
Bỏ qua EFA mà không xem xét yêu cầu học thuật của đơn vị đào tạo
Một sai lầm mang tính thực tế hơn là chỉ dựa vào tài liệu quốc tế mà bỏ qua yêu cầu của giảng viên hoặc hội đồng đánh giá.
Trong nhiều chương trình đào tạo tại Việt Nam, EFA vẫn được xem như một bước trung gian giúp kiểm tra cấu trúc thang đo trước khi tiến hành các phân tích phức tạp hơn. Ngay cả khi về mặt phương pháp luận có thể bỏ qua EFA, việc thực hiện đầy đủ quy trình vẫn giúp hạn chế tranh luận trong quá trình bảo vệ luận văn.
Do đó, lựa chọn phương pháp xử lý dữ liệu cần cân bằng giữa chuẩn mực học thuật quốc tế và yêu cầu thực tiễn của bối cảnh nghiên cứu cụ thể.
6. Góc nhìn phản biện: EFA có thực sự luôn cần thiết?
Câu trả lời là không.
Nếu một nghiên cứu sử dụng nguyên vẹn thang đo đã được kiểm định qua hàng chục công trình quốc tế, việc tiếp tục chạy EFA đôi khi không mang lại nhiều giá trị học thuật mới.
Trong bối cảnh này, mục tiêu nghiên cứu không còn là khám phá cấu trúc nhân tố mà là xác nhận mối quan hệ giữa các khái niệm lý thuyết.
Ngược lại, chỉ cần xuất hiện một trong các yếu tố sau:
- Dịch thuật sang ngôn ngữ khác.
- Thay đổi nội dung câu hỏi.
- Bổ sung biến quan sát mới.
- Kết hợp nhiều nguồn thang đo.
- Xây dựng mô hình riêng cho bối cảnh Việt Nam.
Thì EFA vẫn là công cụ hữu ích để bảo đảm tính hợp lệ của mô hình nghiên cứu.
Do đó, câu hỏi đúng không phải là: “SMARTPLS có thay thế EFA hay không?”
Mà nên là: “Bộ thang đo hiện tại đã đủ ổn định để bỏ qua giai đoạn khám phá hay chưa?”
Đây mới là tư duy phù hợp với cả nghiên cứu học thuật lẫn thực tiễn xử lý dữ liệu.
6. Checklist lựa chọn quy trình trước khi chạy SMARTPLS
Trước khi quyết định có thực hiện EFA hay không, hãy kiểm tra các tiêu chí sau:
- Thang đo được kế thừa nguyên vẹn từ nghiên cứu gốc.
- Không chỉnh sửa nội dung biến quan sát.
- Không bổ sung thêm phát biểu đo lường mới.
- Không ghép nhiều thang đo từ các nguồn khác nhau.
- Đã có nhiều nghiên cứu xác nhận cấu trúc nhân tố.
- Giảng viên hoặc hội đồng không yêu cầu EFA.
Nếu tất cả các tiêu chí trên đều được đáp ứng, việc đánh giá trực tiếp bằng SMARTPLS hoàn toàn có thể được xem xét.
Ngược lại, chỉ cần xuất hiện một thay đổi nhỏ trong cấu trúc thang đo, EFA nên được cân nhắc như một bước kiểm tra bổ sung.
7. Câu hỏi thường gặp
SMARTPLS có hỗ trợ chạy EFA không?
Không. SMARTPLS được phát triển để phân tích PLS-SEM và không tích hợp chức năng Exploratory Factor Analysis như SPSS.
Outer Loading lớn hơn 0.7 thì có thể bỏ qua EFA không?
Không hoàn toàn. Outer Loading chỉ phản ánh mức độ hội tụ của biến quan sát trong mô hình đã xác định trước, không thay thế chức năng khám phá cấu trúc nhân tố của EFA.
Luận văn thạc sĩ sử dụng SMARTPLS có nên chạy EFA?
Trong đa số trường hợp tại Việt Nam, việc thực hiện EFA vẫn được xem là phương án an toàn nếu thang đo có bất kỳ điều chỉnh nào so với nghiên cứu gốc.
Khi nào EFA thực sự không cần thiết?
Khi bộ thang đo được kế thừa nguyên vẹn, đã được xác nhận qua nhiều nghiên cứu và mục tiêu chỉ tập trung vào kiểm định mô hình lý thuyết.
Dùng AMOS hay SMARTPLS có ảnh hưởng đến việc chạy EFA không?
Không. Việc có thực hiện EFA hay không phụ thuộc vào đặc điểm của thang đo chứ không phụ thuộc vào phần mềm phân tích dữ liệu.
8. Kết luận
Việc sử dụng SMARTPLS không đồng nghĩa với việc bắt buộc phải thực hiện EFA hoặc hoàn toàn loại bỏ bước phân tích này. Quyết định lựa chọn quy trình xử lý phù hợp cần dựa trên nguồn gốc thang đo, mức độ điều chỉnh biến quan sát, mục tiêu nghiên cứu và yêu cầu học thuật của từng đề tài cụ thể.
Đối với những nghiên cứu kế thừa nguyên vẹn các thang đo đã được kiểm định qua nhiều công trình trước đó, nhà nghiên cứu có thể đánh giá trực tiếp mô hình đo lường và mô hình cấu trúc trên SMARTPLS. Ngược lại, khi thang đo được dịch thuật, bổ sung, điều chỉnh hoặc kết hợp từ nhiều nguồn khác nhau, EFA vẫn là công cụ hữu ích để kiểm tra lại cấu trúc nhân tố trước khi tiến hành phân tích PLS-SEM.
Quan trọng hơn, người nghiên cứu không nên áp dụng một quy trình cứng nhắc cho mọi đề tài mà cần lựa chọn phương pháp phù hợp với bối cảnh nghiên cứu thực tế. Việc hiểu rõ vai trò của từng kỹ thuật sẽ giúp nâng cao độ tin cậy của kết quả, hạn chế các tranh luận về phương pháp và tiết kiệm đáng kể thời gian xử lý dữ liệu trong quá trình thực hiện luận văn hoặc công bố khoa học.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về SPSS, AMOS, SMARTPLS và các phương pháp nghiên cứu định lượng, hãy theo dõi chuyên mục kiến thức tại Xử Lý Định Lượng để cập nhật những hướng dẫn thực hành mới nhất. Trường hợp cần hỗ trợ xử lý dữ liệu, xây dựng mô hình PLS-SEM, kiểm định trung gian, điều tiết hoặc hoàn thiện báo cáo kết quả SMARTPLS theo chuẩn luận văn, bạn có thể tham khảo dịch vụ xử lý SMARTPLS của Xử Lý Định Lượng để được tư vấn quy trình phù hợp với đề tài của mình.
